Een 18-eeuwse gravure van de gesloopte dorpskerk geprojecteerd op een foto van het kerkhof uit 2024.

DE KLOK HOREN LUIDEN

Halleluja en eureka! Nota bene op de middag voor kerstavond hoor ik dan eindelijk, na een maandenlange zoektocht, het geluid van de oude kerkklok van de gesloopte dorpskerk van West-Souburg. Ik heb gelijk het raam opengeslingerd en het volume op maximaal gezet en voor de eerste keer in bijna tweehonderd jaar klonk de klok weer door het dorp waarvoor ‘ie begin 17e eeuw was gegoten. Het is stap één in een plannetje wat ik heb om aan een goede opname van de klok te komen en die op de plaats van de oude kerk bij gelegenheden flink versterkt af te spelen, zodat het met je ogen dicht net lijkt alsof de kerk er nog staat.

Oud
Die gesloopte kerk van West Souburg was een van de alleroudste van Zeeland. Hij is ongeveer duizend jaar geleden gebouwd (eerste helft 11e eeuw) en heeft flink op z’n flikker gehad rond 1575 toen Geuzen en Spanjaarden elkaar rondom het kasteel van West-Souburg in de haren waren gevlogen. 

Uiteinde van een veertiende-eeuwse console uit de middeleeuwse kerk. In het Zeeuws ook wel een ‘balkenende’ (KZGW, G04-001)

Een van de getrouwen van Willem van Oranje, Philips van Marnix van Sint Aldegonde, bekommerde zich om het lot van West Souburg. Hij kocht het zwaarbeschadigde kasteel en knapte het op. Ook zocht hij steun bij de Staten van Zeeland voor herstel van een deel van de voor het kleine dorp veel te grote middeleeuwse kerk. Ik geloof dat hij er ook eigen geld in heeft gestoken. In elk geval werd ongeveer het koor van de oude kerk hersteld en omgebouwd tot een kleine dorpskerk, die qua uiterlijk en omvang wel wat weg had van de huidige kapel van Hoogelande, alleen stond er in het begin nog de oude, middeleeuwse klokkentoren tegenaan.

Bouwtekening van het dakruitertje met daarin de klokkenstoel uit het begin van de 17e eeuw (ZA, Archief Rekenkamer van Zeeland, RGG, inv nr B 24642)

Pas na de dood van Marnix, toen de oude toren van ellende uit elkaar was gevallen, kreeg het kerkje de vorm zoals die wel bekend is van gravures een tekeningen uit de 18e en begin 19e eeuw. Er kwam een klokkenstoel op het dak en daar kwam uiteraard een kersverse klok in te hangen. Die werd in 1611 gegoten door Jan Burgerhuys in Middelburg.

Sloop
West Souburg is eigenlijk een beetje te klein om een zelfstandig dorp met een eigen kerk te zijn. Het onderhoud van de kerk werd op den duur te kostbaar voor de kleine gemeenschap. Daarom werd besloten het gebouw in 1832 te slopen. Veel restanten werden als bouwmateriaal verkocht en sommige onderdelen vonden onderdak in andere kerken in de buurt. Zo belandde de preekstoel in de kerk van Oost-Souburg, kwamen de meeste kerkbanken terecht in de Middelburgse Gasthuiskerk en verhuisde de klok naar de oude kerk van Nieuw- en Sint Joosland. Op de plek van het gebouw bleven alleen het kerkhof en wat monumentale grafstenen over. Die grafstenen zijn sindsdien een beetje gaan zwerven. Zo zijn er volgens de vorige eigenaar, de heer Ovaa, een aantal verwerkt in de keukenvloer van boerderij Vlugtenburg in Oost-Souburg. Het leukste overblijfsel zijn wel de twee zandstenen leeuwtjes, die oorspronkelijk op een sokkel links en rechts van de toegang tot het kerkhof hebben gestaan. Die leeuwtjes staan nu links en rechts van de achterdeur van boerderij de Triton aan de Groeneweg te West-Souburg.

De leeuwtjes bij boerderij de Triton (foto G. J. Dukker, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnr 102.812).

Oorlog
Terug naar de klok. Die verdwijnt uit beeld als in 1890 de oude kerk van Nieuwland plaatsmaakt voor de huidige. Hij duikt nog voor de Eerste Wereldoorlog op in de VS, waar James W. Ellsworth hem in zijn landhuis in Hudson Ohio hangt. Toen de klok in de schoolkapel van de Western Reserve Academy, een particulier internaat in Hudson, het in 1944 begaf, schonk James Ellsworth zijn Souburgse klok aan het instituut.
Datzelfde jaar nog haalt Souburg, dat door de geallieerden onder water is gezet, op een of andere manier het nieuws in Amerika. Daar vallen meneer en mevrouw Kitzmiller bijna van hun stoel.

De Kitzmillers bij ‘hun’ klok in Ohio (Helen Kitzmiller scrapbooks of Wester Souburg, Hudson Library & Historical Society, MS K325).

Souburg, staat die naam niet op die nieuwe oude klok van de kapel van het plaatselijke college waar zij werken? Ze beklimmen de klokkentoren en jawel, rondom de klok staat de tekst ‘Soli Deo Gloria. Die mijnen naam wilt weten, Wester Souburch bin ick geheten’.
Samen met het college nemen ze contact op met de gemeente Oost- en West-Souburg. De school zamelt geld in waar voedsel, dekens, kleding en schoenen voor Souburg van worden gekocht. Er volgt een bezoek van de Kitzmillers aan het dorp en als dank geeft het gemeentebestuur een nieuwe straat in Oost-Souburg (en dus stom genoeg niet in West-Souburg) de naam Hudsonstraat.

Jager
Dan blijft het een hele tijd stil. Een jaar of vijfenzeventig zelfs. Ik geloof dat ik er een jaar geleden achter kwam dat die klok nog leeft en het nog doet ook. Hij hangt nog steeds in de klokkentoren van de kapel van de Western Reserve Academy. Uiteindelijk vond ik na lang zoeken eindelijk een brak gsm-filmpje met de kapel en het geluid van de bel: 

Ik heb Jan en alleman bij de Academy gemaild en ik heb een paar keer proberen bellen, maar op mijn vraag of het misschien mogelijk is een goeie geluidsopname van de klok te maken, krijg ik geen antwoord. Er wordt überhaupt niet op mijn mails en mijn telefoontjes gereageerd. Aan de telefoon werd gezegd dat als ze me niet terugbellen, ze het onderwerp blijkbaar niet belangrijk genoeg vinden en of ik alsjeblieft niet meer zelf contact met ze wil opnemen. 

Ik denk dat ze bang zijn dat de klok roofkunst is en dat ik een roofkunstjager ben. Dat mocht ik willen, maar ik laat me niet wegjagen. Wordt vervolgd.